Aukcje wodorowe w ramach Europejskiego Banku Wodoru (Fundusz Innowacyjności)

Rosnące zapotrzebowanie na czyste źródła energii wymaga jednak szybkiego uruchomienia inwestycji przemysłowych, a te bez odpowiedniego wsparcia finansowego są często nieopłacalne. Jedną z najciekawszych nowych opcji dofinansowania projektów wodorowych w Europie są aukcje wodorowe, realizowane w ramach European Hydrogen Bank (Europejski Bank Wodorowy). Są one finansowane przez Komisję Europejską w ramach Innovation Fund [1].

Mechanizm ten, ze względu na operacyjny charakter wsparcia, daje inwestorom większą pewność długoterminową, a jednocześnie obniża koszty produkcji wodoru certyfikowanego jako RFNBO. Umożliwia to przyspieszenie budowy zakładów elektrolizy, rozwój infrastruktury i zwiększenie podaży zielonego wodoru na europejskim rynku.

Od 2023 roku Innovation Fund, obok tradycyjnych grantów, prowadzi mechanizm aukcji, który umożliwia szybsze i bardziej efektywne kosztowo wsparcie dla dojrzałych technologii niskoemisyjnych. W ramach aukcji producenci składają oferty na wysokość stałej premii za każdy kilogram wyprodukowanego odnawialnego wodoru (RFNBO). Wygrywają projekty, które potrzebują najmniejszego wsparcia publicznego. Premia jest wypłacana do 10 lat na podstawie zweryfikowanego zakładanego wolumenu produkcji.

Pierwsza aukcja wodorowa Innovation Fund (IF23), która odbyła się w listopadzie 2023 roku, miała budżet 800 milionów euro i zakończyła się wyborem przede wszystkim projektów z Hiszpanii i Portugalii. Spośród siedmiu wybranych inwestycji aż pięć pochodziło z tych krajów. Wynika to głównie z lepszych warunków naturalnych na południu Europy, gdzie dostęp do taniej i stabilnej energii słonecznej znacząco obniża koszty produkcji wodoru odnawialnego.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska zwróciło Komisji Europejskiej uwagę, że różnice w warunkach geograficznych i energetycznych stawiają Polskę w mniej korzystnej sytuacji w porównaniu do krajów południowych. Polska, dysponująca mniejszym potencjałem energii słonecznej, nie mogła skutecznie konkurować na aukcjach.

W lipcu 2024 roku wiceminister Klimatu i Środowiska – Krzysztof Bolesta – podkreślił w rozmowie z agencją Reuters [2], że Polska zabiega w Komisji Europejskiej o zmiany zasad funkcjonowania European Hydrogen Bank. Chodzi o wprowadzenie mechanizmu „narodowych koszyków” – wydzielonych puli środków dla poszczególnych państw członkowskich, które miałyby wyrównać szanse krajów o różnym potencjale odnawialnym.

Propozycja została poparta przez Czechy, Słowację oraz Francję.

Druga aukcja (IF24) odbyła się w okresie od grudnia 2024 do lutego 2025 roku i dysponowała już znacznie większym budżetem – 1,2 miliarda euro. W jej ramach wybrano 15 projektów, które otrzymają łącznie 992 mln euro wsparcia. Dodatkowe 700 mln euro dołożyły Hiszpania, Litwa i Austria, korzystając z mechanizmu Auctions-as-a-Service (AaaS), co podniosło całkowity budżet do około 2 miliardów euro.

Wyniki aukcji IF24 potwierdziły trend z poprzedniej edycji – zwycięskie projekty pochodziły głównie z Półwyspu Iberyjskiego i Skandynawii, gdzie dostęp do taniej energii odnawialnej zapewnia konkurencyjne warunki do produkcji wodoru. Polska, mimo rosnącego potencjału OZE, ponownie nie znalazła się wśród beneficjentów wsparcia, głównie ze względu na wyższe koszty oraz brak dodatkowego krajowego finansowania, które mogłoby zwiększyć szanse lokalnych inwestycji.

Wobec braku uwzględnienia postulatów Polski dotyczących narodowych koszyków w aukcji IF24, warto zwrócić szczególną uwagę na mechanizm Auctions-as-a-Service. Był on wykorzystywany przez inne państwa członkowskie w poprzednich edycjach aukcji (np. Niemcy, Austria, Litwa czy Hiszpania) [3].

Auctions-as-a-Service to narzędzie, które pozwala państwom członkowskim finansować projekty wodorowe, uczestniczące w unijnych aukcjach Innovation Fund, przy pomocy własnych budżetów. Dzięki AaaS Polska mogłaby wesprzeć konkurencyjne projekty, które nie zmieściły się w głównym budżecie UE, bez konieczności organizowania własnych krajowych aukcji.

1. Zabezpieczenie krajowego budżetu na wsparcie wodoru

Polska może przeznaczyć na to określoną pulę środków, np. z wpływów z aukcji EU ETS, Funduszu Modernizacyjnego lub Krajowego Planu Odbudowy (RRP). Przykładowo, Hiszpania finansuje swój udział z RRP, a Litwa z Funduszu Modernizacyjnego.

2. Przygotowanie krajowego programu wsparcia zgodnego z zasadami pomocy publicznej

Program musi być zgodny z unijnymi Wytycznymi w sprawie pomocy państwa na ochronę klimatu i środowiska oraz celami związanymi z energią (CEEAG). Ponieważ warunki aukcji Innovation Fund są już zgodne z CEEAG, proces zatwierdzenia może być uproszczony. W przeciwieństwie do centralnie zarządzanych na poziomie unijnym środków przyznawanych bezpośrednio przez CINEA, dedykowane środki krajowe (będące pod kontrolą państw członkowskich), podlegają reżimowi prawa pomocy publicznej.

3.Notyfikacja programu do Komisji Europejskiej

Polska powinna przeprowadzić formalną lub wstępną notyfikację w DG COMP co najmniej dwa miesiące przed planowaną aukcją, aby umożliwić przyjęcie decyzji przed jej zakończeniem.

4. Zgłoszenie chęci udziału w AaaS do Komisji Europejskiej

Niezbędne jest formalne poinformowanie KE o zamiarze uczestnictwa w AaaS wraz z deklaracją wysokości środków krajowych, które mają zostać wykorzystane.

5. Współpraca z CINEA w zakresie szczegółów aukcji

Agencja CINEA, która odpowiada za organizację aukcji Innovation Fund, dostarczy Polsce listę projektów zweryfikowanych pod kątem kosztów i jakości. Polska będzie mogła wybrać spośród nich projekty do sfinansowania ze swojego budżetu.

6. Podpisanie krajowych kontraktów z beneficjentami

Po rozstrzygnięciu aukcji krajowe organy podpiszą umowy z wnioskodawcami projektów, korzystając z wytycznych Komisji, dotyczących minimalnych wymagań kontraktowych.

7. Monitorowanie i raportowanie

Polska będzie odpowiedzialna za monitorowanie i rozliczanie wsparcia udzielonego ze środków krajowych. CINEA zajmuje się projektami finansowanymi z budżetu Innovation Fund, a krajowe organy nadzorują te finansowane z funduszy państwowych.

W lipcu Komisja Europejska opublikowała projekt warunków kolejnej edycji aukcji wodorowej – IF25, która ma zostać ogłoszona pod koniec 2025 roku. Nowe zasady znacząco poszerzają dotychczasowy zakres wsparcia, czyniąc tę edycję szczególnie istotną.

Najważniejszą zmianą względem wcześniejszych edycji jest włączenie do wsparcia produkcji wodoru niskoemisyjnego (low carbon hydrogen), wytwarzanego w procesie elektrolizy z energii elektrycznej, która nie spełnia wszystkich kryteriów odnawialności, ale zapewnia istotną redukcję emisji CO₂. Dotychczasowe aukcje koncentrowały się wyłącznie na tzw. RFNBO, czyli wodorze pochodzącym w 100% z odnawialnych źródeł energii.

Ta zmiana otwiera drzwi dla większej liczby projektów, w tym tych z krajów, które nie mają dostępu do taniej i stabilnej energii ze słońca lub wiatru, ale chcą inwestować w niskoemisyjne alternatywy.

Na IF25 przeznaczono łącznie 1,1 miliarda euro, które podzielono w ramach trzech wyraźnie zdefiniowanych obszarów tematycznych:

• Temat 1 (400 mln €), który obejmuje wsparcie dla produkcji wodoru RFNBO i/lub niskoemisyjnego wodoru elektrolitycznego. To najbardziej uniwersalna pula środków, dopuszczająca oba typy technologii.
• Temat 2 (400 mln €), obejmujący wsparcie wyłącznie dla projektów produkujących wodór RFNBO – czyli w 100% z odnawialnych źródeł.
• Temat 3 (200 mln €), będący wsparciem przeznaczonym na projekty dostarczające wodór do sektora morskiego (np. porty, statki). Jest to specjalna pula środków, które mogą być przyznawane zarówno dla projektów związanych z RFNBO, jak i z wodorem niskoemisyjnym. Co istotne, budżet tej kategorii może zostać zwiększony o kwotę równą wkładom wniesionym przez kraje EOG w ramach AaaS dla tego konkretnego tematu, maksymalnie do dodatkowej kwoty 100 mln EUR.

Nowa edycja aukcji wprowadza szereg warunków technicznych i środowiskowych, które mają zagwarantować, że wspierane będą jedynie najbardziej zaawansowane, bezpieczne i zgodne z unijnymi regulacjami projekty. Oto najważniejsze:

• Model wsparcia: projekty mogą otrzymać stałą premię do 4 euro za każdy wyprodukowany kilogram wodoru, wypłacaną przez maksymalnie 10 lat. Wysokość premii ustalana jest w ramach aukcji na podstawie ofert złożonych przez inwestorów.
• Minimalna skala inwestycji: projekt musi zakładać budowę nowej instalacji elektrolizy o mocy co najmniej 5 MW.
• Limit dofinansowania: pojedynczy projekt może uzyskać maksymalnie 200 mln euro wsparcia publicznego.
• Warunek odporności (resilience): aby zmniejszyć zależność UE od komponentów z Chin, co najmniej 75% elektrolizerów, w tym kluczowe podzespoły (takie jak stosy), musi pochodzić spoza tego kraju.
• Zasada DNSH (Do No Significant Harm): ocena projektów będzie uwzględniać ich wpływ na środowisko, w szczególności zgodność z zasadami Zielonego Ładu.
• Gwarancja realizacji: od projektów zaproszonych do zawarcia umowy grantowej będzie wymagana gwarancja realizacji w wysokości 8% maksymalnej kwoty wsparcia.
• Zasady zrównoważonego wytwarzania:
  • Dla RFNBO – co najmniej 60% produkcji musi być oparte na odnawialnej energii, z zachowaniem zasad dodatkowości, korelacji czasowej i geograficznej, zgodnie z Rozporządzeniem 2023/1184.
  • Dla wodoru niskoemisyjnego – projekty muszą wykazać, że co najmniej 60% planowanej produkcji osiągnie redukcję emisji o minimum 70% (zgodnie z delegowanym aktem prawnym LCF DA, obecnie w trakcie przeglądu).
• Jeśli projekt wykorzystuje energię z sieci, konieczne jest przedłożenie dowodu złożenia wniosku o przyłączenie do operatora sieciowego.
• W przypadku projektów ocenionych identycznie, rozstrzygającym kryterium będą projekty wnioskujące o niższe kwoty finansowania. W przypadku braku rozstrzygnięcia pierwszeństwo mają projekty zlokalizowane w krajach, które otrzymały mniej środków z IF – co może działać na korzyść Polski.
• Harmonogram realizacji:
  • Zamknięcie finansowe musi nastąpić w ciągu 2,5 roku od zakończenia aukcji.
  • Rozpoczęcie produkcji wodoru – najpóźniej w ciągu 5 lat od podpisania umowy.

Ostateczne warunki zostaną podane do wiadomości publicznej dopiero pod koniec roku w momencie ogłoszenia zaproszenia do składania wniosków .

Jeśli Polska chce realnie uczestniczyć w kolejnych aukcjach, to powinna przystąpić do AaaS w IF25. Umożliwi to wsparcie projektów, które nie zakwalifikują się do finansowania z budżetu UE, a mimo to spełniają wszystkie warunki techniczne i środowiskowe.

Dzięki mechanizmowi AaaS:

• polskie firmy zyskują równe szanse z inwestorami z krajów o niższych kosztach OZE,
• państwo może wspierać rozwój krajowego rynku wodoru bez tworzenia odrębnej infrastruktury administracyjnej,
• wzrasta tempo transformacji energetycznej i wzmacnia się bezpieczeństwo energetyczne kraju.

Czas na podjęcie decyzji upływa jesienią 2025 roku. Brak działań może ponownie wykluczyć Polskę z grona beneficjentów.

Autorki: Katarzyna Pamuła oraz Anna Kołodziejczyk, Olesiński i Wspólnicy